Gevaren op de werkplek worden meestal in verband gebracht met fysiek, mechanisch letsel en pijn. Er is echter een groep factoren die we misschien niet zien, niet horen en soms zelfs niet ruiken: chemische gevaren. Welke soorten zijn er? Hoe beschermen we ons ertegen en hoe beheersen we chemische risico's op het werk? Ik ga hier in een nieuwe reeks artikelen over chemische veiligheid op in, onder de verzameltitel Arbo & chemie.

Even ter herinnering: bij chemische gevaren hebben we het over twee hoofdtypen producten, namelijk stoffen en mengsels. Een stof is een chemisch element of een verbinding daarvan, meestal in zuivere vorm, afgezien van eventuele verontreinigingen die uit het productieproces voortvloeien. Voorbeelden van stoffen zijn ethanol of natriumhydroxide. Stoffen worden vervolgens ingedeeld op basis van hun eigen eigenschappen.

Een mengsel daarentegen is een combinatie van twee of meer stoffen die niet met elkaar reageren, bijvoorbeeld verf of afwasmiddel. Mengsels worden meestal beoordeeld op basis van de stoffen waaruit ze bestaan en hun concentraties.

GHS/CLP-gevarenpictogrammen

Iedereen die ooit een fles verfverdunner in handen heeft gehad, herkent deze markeringen meteen. Tegenwoordig staan dezelfde markeringen op etiketten in Polen en in Japan, maar dat was niet altijd zo: de huidige vorm van de pictogrammen is de eerste poging om de etikettering van stoffen wereldwijd te harmoniseren.

Deze kenmerkende rode ruiten verschenen voor het eerst in een in 1956 door de VN uitgegeven handboek, in de volksmond het „Orange Book” genoemd, en kregen hun definitieve vorm bij de totstandkoming van het GHS in 2003. De volledige naam van het systeem is Globally Harmonized System of Classification and Labeling of Chemicals, dus het is geen verrassing dat hier ook een kortere bijnaam is ontstaan: het „Purple Book”.

Omslag van het „Orange Book” met VN-aanbevelingen voor het vervoer van gevaarlijke goederen Omslag van het „Purple Book”, Globally Harmonized System of Classification and Labeling of Chemicals (GHS)

Het Europese equivalent van het GHS van de VN is het CLP-systeem (Classification, Labelling and Packaging), dat in 2009 werd ingevoerd als verplicht voor alle stoffen en sinds 2015 ook voor mengsels. Het loont de moeite hun exacte betekenis te kennen, die in de onderstaande lijst is opgenomen:

Betekenis van de negen CLP-pictogrammen:

  1. CLP-pictogram: ontplofbare stoffen

    1. Ontplofbare stoffen

    Kunnen exploderen door warmte, vlammen, stoten of andere factoren, afhankelijk van de eigenschappen van het product.

  2. CLP-pictogram: ontvlambare stoffen en mengsels

    2. Ontvlambare stoffen en mengsels

    Kunnen gemakkelijk ontbranden bij contact met een ontstekingsbron.

  3. CLP-pictogram: oxiderende stoffen

    3. Oxiderende stoffen

    Kunnen brand veroorzaken of versterken, ook als ze zelf geen brandstof zijn.

  4. CLP-pictogram: gassen onder druk

    4. Gassen onder druk

    Omvatten samengeperste, vloeibaar gemaakte en andere gassen die onder druk worden bewaard. Het verwarmen van een gasfles kan het risico van barsten opleveren en contact met een gekoeld gas het risico van bevriezing.

  5. CLP-pictogram: bijtend

    5. Bijtend

    Betekent aantasting van materialen en weefsels; kan corrosief zijn voor metalen en kan ernstige brandwonden aan de huid en lichamelijk letsel veroorzaken.

  6. CLP-pictogram: acute toxiciteit

    6. Acute toxiciteit

    Betekent een risico op ernstige vergiftiging, zelfs de dood, na blootstelling via inslikken, inademen of via de huid.

  7. CLP-pictogram: irriterend en schadelijk

    7. Irriterend en schadelijk

    Kan onder meer huid- of oogirritatie, huidsensibilisatie of schadelijke effecten na blootstelling betekenen.

  8. CLP-pictogram: ernstig gezondheidsgevaar

    8. Ernstig gezondheidsgevaar

    Omvat onder meer kankerverwekkende en mutagene effecten, schadelijke effecten op de voortplanting, sensibilisatie van de luchtwegen en specifieke effecten op organen.

  9. CLP-pictogram: milieugevaar

    9. Milieugevaar

    Waarschuwt vooral voor gevaarlijke effecten op waterorganismen, waaronder mogelijke langetermijneffecten.

Houd er rekening mee dat CLP slechts algemene waarschuwingen geeft. Willen we diepgaandere informatie, dan moeten we de eigenschappen van het product, de concentratie, de contacttijd, de werkomstandigheden en de opnameroute onderzoeken.

Inademing: de gevaarlijkste route van chemische gevaren

Stoffen kunnen op verschillende manieren het menselijk lichaam binnendringen. De dermale route is opname van een stof via de huid. Ingestie is opname via het maag-darmkanaal. Dat gebeurt meestal per ongeluk doordat hygiënevoorschriften niet worden nageleefd, bijvoorbeeld eten of roken met handen die met chemicaliën zijn verontreinigd.

Het grootste gevaar vormt echter de opname via het ademhalingsstelsel, oftewel inhalatie. Het is de snelste en gevaarlijkste route van binnenkomst, omdat de longen een groot opnameoppervlak hebben en sterk doorbloed zijn, waardoor chemicaliën direct in de bloedbaan kunnen komen.

Laten we naar de cijfers kijken. Bij rustige ademhaling haalt een volwassene gemiddeld ongeveer 12–16 keer per minuut adem. Het volume van één ademhaling is ongeveer 500 ml, hoewel dat varieert met de activiteit. Dat betekent dat er in een uur enkele honderden liters lucht door de longen kunnen stromen en over een hele dag ongeveer 10.000 liter of meer. Bij lichamelijke inspanning neemt de longventilatie duidelijk toe. Een werknemer die zwaar werk verricht in een chemisch verontreinigde omgeving kan dus veel meer verontreinigende stoffen inademen dan iemand die onder dezelfde omstandigheden licht werk doet.

Concentratiegrenzen van stoffen in de lucht

Vanwege de mate van gevaar bij het inademen van schadelijke stoffen werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw in Polen de interministeriële commissie voor NDS en NDN (de Poolse grenswaarden voor beroepsmatige blootstelling) opgericht. Zij stelt voor elke stof de documentatie op waarin de toelaatbare concentraties/intensiteiten van schadelijke factoren op de werkplek worden vastgelegd. Deze grenswaarden worden vastgesteld op basis van gegevens uit onderzoek bij mensen (epidemiologie, beroepsmatige blootstelling) en bij dieren.

In het Poolse systeem spreken we van drie componenten, die elk een ander soort gevaar adresseren:

  • NDS: maximaal toelaatbare concentratie (MAC): een tijdgewogen gemiddelde dat betrekking heeft op een bepaalde blootstellingsduur, in beginsel een werkdag van acht uur en een gemiddelde wekelijkse arbeidstijd.
  • NDSCh: maximaal toelaatbare kortetijdsconcentratie (STEL): een waarde voor kortdurende blootstelling die binnen een bepaalde tijd niet mag worden overschreden.
  • NDSP: maximaal toelaatbare plafondconcentratie (CL): een waarde die op geen enkel moment mag worden overschreden

Kennis van pictogrammen en concentratiegrenzen is nog maar de helft van het succes. Een ruit met een vlam en een ruit met een vlam boven een cirkel lijken op elkaar, maar naast elkaar op één plank kunnen ze een groter gevaar vormen dan elk afzonderlijk. Daarom behandel ik in het volgende artikel in de reeks Arbo & chemie de regels voor opslag: wat niet samen mag worden opgeslagen, hoe u een opslagruimte inricht en waarom „tijdelijk in de hoek gezet” de gevaarlijkste plek in het bedrijf is.