Arbo & chemie: PBM kiezen voor chemische stoffen

Voordat we PBM voor onze werknemer gaan kiezen, moeten we de hiërarchie van preventieve maatregelen volgens de EU-OSHA-richtlijn in gedachten houden.

De meest effectieve aanpak is het gevaar uit de werkomgeving te verwijderen – het risico daalt dan vanzelfsprekend tot nul, al is dat niet altijd mogelijk zonder het productieproces zelf op te geven. De volgende beste mogelijkheid is substitutie, oftewel gevaarlijke materialen vervangen door veilige alternatieven. Helaas heeft niet elke gevaarlijke stof een veilig alternatief. Zo naderen we de punt van de omgekeerde piramide, bij maatregelen die weliswaar minder effectief zijn omdat ze het gevaar eerder beperken dan wegnemen, maar die tegelijk in meer uiteenlopende situaties kunnen worden toegepast.

De meest effectieve van deze tegenmaatregelen is mensen van het gevaar te isoleren met technische veiligheidsmaatregelen (ook wel collectieve beschermingsmaatregelen genoemd). Bij chemische gevaren kunnen we ventilatie toepassen, maar ook het insluiten van het proces, dat wil zeggen het proces uitvoeren in gesloten installaties en tanks, waardoor de stof helemaal niet in de lucht op de werkplek terechtkomt.

Vervolgens komt administratieve beheersing, die bestaat uit het veranderen van de manier, de organisatie of het tijdstip van het werk om de blootstelling van de werknemer aan gevaren te verminderen. Bij chemische gevaren gaat het bijvoorbeeld om het instellen van een rotatie van werknemers, die hun blootstellingstijd verkort, of om het zo plannen van de meest belastende werkzaamheden dat er op dat moment zo min mogelijk werknemers in de hal aanwezig zijn.

Het laatste, eenvoudigst toe te passen en daardoor meest voorkomende element van deze hiërarchie zijn persoonlijke beschermingsmiddelen, oftewel PBM. Uit de vorige delen van de Arbo & chemie-reeks weten we al dat chemische gevaren via verschillende routes en op verschillende manieren op het lichaam kunnen inwerken; ook hebben we de CLP-pictogrammen, de basisgroepen van gevaarlijke stoffen en de regels voor opslag en het handelen bij morsen leren kennen.

Voordat we PBM kiezen, moeten we heel precies weten met welke stof of welk mengsel we te maken hebben. Basisinformatie vinden we op het productetiket, maar de echte bron van kennis is het veiligheidsinformatieblad (SDS). We letten dan vooral op sectie 2, over gevarenidentificatie, sectie 8, die blootstellingsbeheersing en persoonlijke bescherming beschrijft, en sectie 10, gewijd aan de stabiliteit en reactiviteit van de stof.

Voordat we werken met een chemische stof toestaan, controleren we de NDS (Najwyższe Dopuszczalne Stężenie, de Poolse maximaal toelaatbare concentratie). Die vinden we gemakkelijk in het Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP, het Poolse internetsysteem voor wetgeving) of op het portaal van het Centraal Instituut voor Arbeidsbescherming (CIOP-PIB). Zodra we de toelaatbare concentratie kennen, voeren we metingen in de werkomgeving uit. Van de uitkomst hangt de keuze van PBM af.

Beschermende maskers en het voorkomen van inhalatie en ingestie

De keuze van beschermende maskers moet afhangen van de concentratie schadelijke stoffen in de werkomgeving. Hier ontstaan vaak vergissingen. De specialist denkt: "Als een FFP3-masker het best filtert, is het dan misschien in elke situatie het beste? Waarom überhaupt maskers van andere klassen gebruiken?" Welnu, hoe hoger de klasse, hoe dichter het filtermateriaal in het masker, dat daardoor veel meer weerstand biedt bij in- en uitademen. Het lichaam moet daardoor veel harder werken om zuurstof naar de longen te brengen. Dat kan leiden tot een verhoogde bloeddruk, bovendien kunnen zich onder het masker vocht, zweet en warmte ophopen. De luchtstroomweerstand maakt het ook moeilijker om te praten met het masker op. Daarom is het kiezen van een FFP3-masker terwijl FFP1 volledig voldoende zou zijn niet alleen een ineffectief gebruik van de uitrusting, maar schaadt het de werknemer zelfs. Tot vier keer de NDS kiezen we een masker van klasse FFP1, tot tien keer de NDS FFP2 en pas tot twintig keer de NDS klasse FFP3.

Naast de FFP-klasse moet bij de keuze van een masker ook rekening worden gehouden met de verschillende beschikbare soorten en vormen. De lichtste zijn wegwerphalfgelaatsmaskers, die beschermen tegen stof, rook en aerosolen – we kennen ze goed uit de COVID-19-tijd, al wordt ook op de werkplek aangeraden uitsluitend gecertificeerde halfgelaatsmaskers te gebruiken. Daarna komen herbruikbare halfgelaatsmaskers met een filter of gasfilter. Het zwaarste "kaliber" zijn volgelaatsmaskers (norm PN-EN 136), noodzakelijk bij aanzienlijk hogere concentraties of wanneer stoffen de ogen en de huid irriteren.

Wat zijn gasfilters en welke soorten zijn er?

Gasfilters zijn gekleurde "bussen", die op een beschermend masker worden geschroefd of bevestigd en die waarschijnlijk iedereen kent die met geavanceerdere modellen beschermende maskers te maken heeft gehad. Binnenin zitten speciale materialen (meestal actieve kool) die als taak hebben bepaalde schadelijke stoffen uit de lucht vast te houden.

Gasfilters moeten zichtbare gekleurde etiketten hebben. Hun kleuren zijn geen willekeurige versiering maar een markering waarmee we ze juist kunnen afstemmen op onze situatie.

• A (bruin): organische gassen en dampen met een kookpunt boven 65°C (bijv. oplosmiddelen, lakken).
• AX (bruin): zeer vluchtige organische oplosmiddelen met een kookpunt onder 65°C.
• B (grijs): anorganische gassen en dampen (bijv. chloor, waterstofsulfide, behalve koolmonoxide).
• E (geel): zure gassen en dampen (bijv. zwaveldioxide).
• K (groen): ammoniak en organische ammoniakderivaten.
• Hg (rood): kwikdampen.
• NO (blauw): stikstofoxiden.
• P (wit): aerosolen van vaste en vloeibare deeltjes

Bescherming van de huid tegen chemische stoffen

Bescherming van de luchtwegen is niet alles, sommige stoffen kunnen ook via de huid worden opgenomen. Ik wil meteen opmerken: er bestaan op de markt geen echt universele beschermende handschoenen, dus de juiste keuze vergt enige inspanning. Er moet in de chemische bestendigheidstabellen van de handschoenfabrikant worden gekeken naar de doorbraaktijd (breakthrough time) voor de specifieke chemische verbinding.

Hoe kiezen we het handschoenmateriaal? Dat is de belangrijkste vraag, want handschoenen die volledig bestand zijn tegen één soort gevaar kunnen bij contact met andere meteen gaten krijgen. Het is een van de vervelendere verrassingen die we als arbo-specialisten onze werknemers kunnen bezorgen. Laten we dus de meest gebruikte materialen bekijken.

• Nitril beschermt uitstekend tegen oliën, vetten en veel organische oplosmiddelen, maar is weinig bestand tegen ketonen zoals aceton. Bij contact met aceton zwelt nitril op, wordt het zacht en verliest het sterkte, en bij dunne wegwerphandschoenen kan het oplosmiddel al na enkele seconden of minuten tot de huid doordringen, vaak voordat er enige zichtbare schade aan de handschoen optreedt.
• Latex kiezen we voor zwakke zuren, basen, zouten en alcoholen, maar niet voor organische oplosmiddelen of aardolie. Koolwaterstoffen zoals benzine, olie of oplosmiddelen lossen natuurrubber letterlijk op – een latexhandschoen wordt zacht, kleverig en vormt na korte tijd helemaal geen barrière meer.
• Neopreen is bestand tegen zuren en alcoholen, maar degradeert bij contact met agressieve organische chemie. Het gaat hierbij vooral om gechloreerde en aromatische oplosmiddelen zoals chloroform, tolueen of xyleen, waardoor neopreen opzwelt en verzwakt, zodat de handschoen snel zijn beschermende eigenschappen verliest.
• Butyl is bestand tegen aceton, maar gevoelig voor kerosine. Het beschermt goed tegen ketonen, esters en sterke zuren, en dankzij de grote dichtheid ook tegen gassen en dampen. Bij contact met brandstoffen en koolwaterstoffen zoals kerosine of benzine zwelt het echter snel op en beschermt het de handen niet meer.

Een effectieve keuze van PBM begint bij degelijke kennis: van de stof, de concentratie ervan in de werkomgeving en de bestendigheid van de materialen waarvan de beschermende uitrusting is gemaakt. De sterkste uitrusting is niet altijd de beste; geschikt is uitrusting die beschermt tegen het specifieke gevaar en het werk niet belemmert. Zelfs de best gekozen PBM sluiten het risico echter niet volledig uit. In het volgende deel van de Arbo & chemie-reeks geven we aan wat te doen wanneer een gevaarlijke stof ondanks alles toch in contact komt met het lichaam van de werknemer.