BH₂P: Jak dobrać ŚOI do substancji chemicznych?

Zanim zaczniemy dobierać ŚOI dla naszego pracownika pamiętajmy o hierarchii środków zapobiegawczych według dyrektywy EU-OSHA.

Najbardziej efektywnym sposobem postępowania jest eliminacja zagrożenia ze środowiska pracy – wtedy w oczywisty sposób ryzyko spada do zera, natomiast nie zawsze jest to możliwe bez jednoczesnej rezygnacji z danego procesu produkcyjnego. Następną najlepszą możliwością jest substytucja, czyli zamiana niebezpiecznych materiałów na bezpieczne alternatywy. Niestety nie każda niebezpieczna substancja posiada bezpieczny odpowiednik. W ten sposób zbliżamy się do wierzchołka odwróconej piramidy, czyli do środków, które co prawda są mniej skuteczne, bo raczej mitygują niż eliminują zagrożenie, ale jednocześnie można je wdrożyć w większej liczbie różnorodnych sytuacji.

Najskuteczniejszym z tych środków zaradczych jest odizolowanie ludzi od zagrożenia za pomocą technicznych środków bezpieczeństwa (nazywanych też Środkami Ochrony Zbiorowej). W kontekście zagrożeń chemicznych możemy zastosować wentylację, a także hermetyzację procesu, czyli prowadzenie go w zamkniętych instalacjach i zbiornikach, dzięki którym substancja w ogóle nie przedostaje się do powietrza na stanowisku pracy.

Następnie kontrola administracyjna która polega na zmianie sposobu, organizacji lub czasu wykonywania pracy w celu zmniejszenia narażenia pracownika na zagrożenia. W przypadku zagrożeń chemicznych mówimy tu na przykład o ustaleniu rotacji pracowników, która skróci ich czas narażenia, albo takim ustaleniu terminów najbardziej uciążliwych prac, by na hali znajdowało się w tym czasie jak najmniej pracowników.

Ostatnim, najprostszym do zastosowania, a przez to najbardziej powszechnym elementem tej hierarchii są środki ochrony osobistej, czyli ŚOI. Z poprzednich części cyklu BH₂P wiemy już, że zagrożenia chemiczne mogą oddziaływać na organizm różnymi drogami i w różne sposoby, poznaliśmy również piktogramy CLP, podstawowe grupy substancji niebezpiecznych oraz zasady ich przechowywania i postępowania w razie wycieku.

Przed doborem ŚOI musimy wiedzieć bardzo dokładnie z jaką substancją lub mieszaniną mamy do czynienia. Podstawowe informacje znajdziemy na etykiecie produktu, natomiast prawdziwym źródłem wiedzy jest zapoznanie się z kartą charakterystyki (SDS). Szczególną uwagę zwracamy wtedy na sekcję 2, dotyczącą identyfikacji zagrożeń, sekcję 8, opisującą kontrolę narażenia i środki ochrony indywidualnej, a także sekcję 10, poświęconą stabilności i reaktywności substancji.

Zanim zezwolimy na pracę z substancją chemiczną sprawdźmy dla niej NDS (Najwyższe Dopuszczalne Stężenie). Łatwo znajdziemy go w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP) lub na Portalu Centralnego Instytutu Ochrony Pracy (CIOP-PIB). Kiedy już poznamy dopuszczalną wartość stężenia, przeprowadźmy pomiary środowiskowe. Od ich wyniku zależy dobór ŚOI.

Maski ochronne a zapobieganie inhalacji oraz ingestii

Od obecnego w środowisku pracy stężenia substancji szkodliwych powinien zależeć dobór masek ochronnych. W tym miejscu często dochodzi do pomyłki. Specjalista myśli: „Skoro maska FFP3 filtruje najlepiej, to może będzie najlepsza w każdej sytuacji? Po co w ogóle używać masek innych klas?” Otóż im wyższa klasa, tym gęstszy jest użyty w maseczce materiał filtracyjny, który przez to stawia znacznie większy opór podczas wdechu i wydechu. Wskutek tego organizm musi wykonać znacznie większą pracę, aby dostarczyć tlen do płuc. Może to doprowadzić do wzrostu ciśnienia krwi, ponadto pod maską może gromadzić się wilgoć, pot i ciepło. Opór w przepływie powietrza utrudnia też mówienie podczas noszenia maski. Dlatego dobranie maski FFP3 w sytuacji gdy FFP1 w zupełności by wystarczyła nie tylko jest nieskutecznym wykorzystaniem sprzętu, ale też wręcz szkodzi pracownikowi. Do czterokrotności NDS wybieramy maskę klasy FFP1, do dziesięciokrotności wybieramy FFP2 a do dwudziestokrotności dopiero klasę FFP3.

Oprócz klasy FFP podczas doboru maski należy również wziąć pod uwagę różne dostępne ich rodzaje i kształty. Najlżejszym rodzajem są półmaski jednorazowe, które chronią przed pyłami, dymami i areozolami – znamy je dobrze z czasów COVID-19, przy czym również w miejscu pracy zaleca się korzystanie wyłącznie z półmasek atestowanych. Kolejne będą półmaski wielokrotnego użytku z filtrem lub pochłaniaczem. Najcięższym „kalibrem” są maski pełnotwarzowe (norma PN-EN 136), niezbędne przy znacznie wyższych stężeniach lub gdy substancje drażnią oczy i skórę.

Czym są pochłaniacze i jakie wyróżniamy?

Pochłaniacze to kolorowe „puszki”, wkręcane lub mocowane do maski ochronnej, które prawdopodobnie kojarzy każdy, kto miał do czynienia z bardziej zaawansowanymi modelami masek ochronnych. W ich wnętrzu znajdują się specjalne materiały (najczęściej węgiel aktywny) których zadaniem jest zatrzymywać określone szkodliwe substancje z powietrza.

Pochłaniacze powinny posiadać widoczne kolorowe etykiety. Ich kolory nie są przypadkowym elementem ozdobnym a oznaczeniem, dzięki któremu odpowiednio dobierzemy je do naszej sytuacji.

• A (brązowy): gazy i opary organiczne o temperaturze wrzenia powyżej 65°C (np. rozpuszczalniki, lakiery).
• AX (brązowy): wysoce lotne rozpuszczalniki organiczne o temperaturze wrzenia poniżej 65°C.
• B (szary): gazy i opary nieorganiczne (np. chlor, siarkowodór, z wyjątkiem tlenku węgla).
• E (żółty): gazy i opary kwaśne (np. dwutlenek siarki).
• K (zielony): amoniak i organiczne pochodne amoniaku.
• Hg (czerwony): opary rtęci.
• NO (niebieski): tlenki azotu.
• P (biały): aerozole cząstek stałych i ciekłych

Ochrona skóry przed substancjami chemicznymi

Ochrona dróg oddechowych to nie wszystko, niektóre substancje mogą być również wchłaniane dermalnie. Od razu zaznaczę: nie ma na rynku ŚOI prawdziwie uniwersalnych rękawic ochronnych, więc odpowiedni ich dobór wymaga nieco wysiłku. Trzeba sprawdzić tabele odporności chemicznej producenta rękawic pod kątem czasu przebicia (breakthrough time) dla konkretnego związku chemicznego.

Jak dobieramy materiał rękawic? To najważniejsza kwestia, ponieważ rękawice całkowicie odporne na jeden rodzaj zagrożenia mogą natychmiast dziurawieć w kontakcie z innymi. To jedna z gorszych niespodzianek, jakie jako behapowcy możemy zafundować naszym pracownikom. Przyjrzyjmy się zatem najczęściej wykorzystywanym materiałom.

• Nitryl świetnie chroni przed olejami, smarami i wieloma rozpuszczalnikami organicznymi lecz jest mało odporny na ketony takie jak aceton. W kontakcie z acetonem nitryl pęcznieje, mięknie i traci wytrzymałość, a w przypadku cienkich rękawic jednorazowych rozpuszczalnik może przeniknąć do skóry już po kilku sekundach lub minutach, często zanim na rękawicy pojawią się jakiekolwiek widoczne uszkodzenia.
• Lateks dobieramy do słabych kwasów, zasad, soli i alkoholi, ale nie do rozpuszczalników organicznych ani ropy. Węglowodory, takie jak benzyna, olej czy rozpuszczalniki, dosłownie rozpuszczają kauczuk naturalny – rękawica lateksowa mięknie, klei się i po krótkim czasie przestaje stanowić jakąkolwiek barierę.
• Neopren jest odporny na kwasy i alkohole lecz ulega degradacji przy kontakcie z agresywną chemią organiczną. Chodzi tu głównie o rozpuszczalniki chlorowane i aromatyczne, takie jak chloroform, toluen czy ksylen, które powodują pęcznienie i osłabienie neoprenu, przez co rękawica szybko traci swoje właściwości ochronne.
• Butyl jest odporny na aceton lecz podatny na działanie nafty. Dobrze chroni przed ketonami, estrami i silnymi kwasami, a dzięki dużej szczelności także przed gazami i parami. W kontakcie z paliwami i węglowodorami, takimi jak nafta czy benzyna, szybko jednak pęcznieje i przestaje chronić dłonie.

Skuteczny dobór ŚOI zaczyna się od rzetelnej wiedzy: o substancji, jej stężeniu w środowisku pracy i odporności materiałów, z których wykonano sprzęt ochronny. Najmocniejszy sprzęt nie zawsze jest najlepszy, a odpowiedni to taki, który chroni przed konkretnym zagrożeniem i nie utrudnia pracy. Nawet najlepiej dobrane ŚOI nie wykluczą jednak całkowicie ryzyka. W następnej części cyklu BH₂P podpowiemy, co zrobić, gdy substancja niebezpieczna mimo wszystko zetknie się z organizmem pracownika.